Меню сайта

Наш опрос

Посещая сайт, я уделяю внимание разделу(разделам)
Всего ответов: 1429

Форма входа

Логин:
Пароль:

Поиск

Ссылки

|

Статистика


В сети всего: 3
Гостей: 2
Пользователей: 1
Roberthap

Осетия - Алания | Осетины - Аланы | Сарматы

Главная » Статьи » НАРТЫ КАДДЖЫТÆ » ХАМЫЦ ÆМÆ БАТРАДЗ

ХÆМЫЦ УС КУЫД РАКУЫРДТА

Нартыл фыд стонг аз скодта. Цы бахордтаиккой, уый сын нал
уыди. Цуаны хаттысты æмæ сырды фыдæй сæ царды уаг æрвыстой. Хæмыц
чи уыди, уый сын райдыдта Бурфæсалæй бур сæгуыттæ хæссын. Ууыл дæр
сæ нæ ныууагъта, фæлæ сын райдыдта Хуыскъадагæй хуыскъ хъуазтæ
хæссын. Ууыл дæр сæ нæ ныууагъта, фæлæ сын Сау хохы сæрæй райдыдта
хæссын сау зымтæ уæргътæ-уæргътæй.
Уæд та, дын, иу бон ацыди цуаны Хæмыц æмæ маргъ æхстмæ не
'рыййæфта, сырды мыккаг та йæ цæстæй дæр нæ федта, суанг изæры
онг. Изæрæй кæсы, æмæ, дын, иу æрдузы цъæх кæрдæгыл хизы сагты
дзуг. Се 'хсæн — иу дынджыр урс саг. «Хуыцау мын радта», зæгъгæ,
дын, урс сагмæ ныхъавыди Хæмыц. Гъа ныр фехсон, куыд загъта, афтæ
кæмттæ ныццарыдтой. Сагтæ фæпырх сты, фæлæ урс саг йæ бынатæй нал
сызмæлыд. Дис бафтыд Хæмыцыл: «Мигъ дæр куы никуы ис, уæд арвы цæф
дæр куыд уыдзæн?! Æндæр исчи йæ амара, æмæ адæймаг змæлæг дæр куы
никуыцæй зыны!» Уалынджы хъæдбынæй иу гыццыл лæппу фæзынди; саджы
мардмæ бауади, сæргæвста йæ æмæ йæ стигъы. Йæ иу фарс ын куы
астыгъта, уæд Хæмыц хи нымæры дзуры: «Додой дæ къона нæ кæны!—
иннæ фарсмæ та дын æй чи афæлдахдзæн? Кæд Хуыцауы фæнда, уæд сырды
мард мæхицæн зайдзæн». Фæлæ кæсы, æмæ лæппу сырды мард гæлæбуйау
фæфæлдæхта. «Ай бæллæхы гуырд цыдæр у», загъта Хæмыц æмæ къæцæлтæ
рамбырд кодта, ныццыдис лæппумæ, йæ сырды мардыл ын, цуанонты
'гъдаумæ гæсгæ, къæцæлтæ бакалдта æмæ йæм дзуры:
— Уæ, бирæ дын дæдта Хуыцау!
— Кæй нын дæдта, уый нын иумæ дæдтæд,— дзуапп ын радта лæппу,
йæхæдæг йæ нымæт атымбылтæ кодта æмæ дзуры Хæмыцмæ:
— Бадгæ мæм скæн, хорз уазæг!
— Нæ, фæкæсон дæм, кæннод дын иунæгæй зын уыдзæн,— зæгъы
Хæмыц.
— Мæхæдæг цы афснайон, уый Хуыцау куы радтид,— загъта лæппу;
февнæлдта саджы мардмæ, акой йæ кодта уайтагъд æмæ йæ бæласыл
ацауыгъта. Арт андзæрста; фыдты дзæбæхтæй цыппар уæхсты айдзаг
кодта æмæ сæ афизонæг кодта. «Æвæццæгæн ма йын æмбæлттæ ис, уый
йеттæмæ уый бæрц физонджытæ цæмæн кæны?» - хъуыды кæны Хæмыц. Фæлæ
дзы лæппу дыууæ Хæмыцы раз æрæвæрдта, дыууæ — йæхи раз. Лæппу
уайтагъддæр дыууæ уæхстыдзаг физонджытæ ахордта. Хæмыц иунæг
уæхстыдзаг дæр нæ фæци.
— Хæргæ цæуылнæ кæныс?— дзуры лæппу Хæмыцмæ.— Куыд тагъд
афсæстæ?— æмæ æртыккаг уæхст дæр йæхимæ æрбайста æмæ уый дæр
ахордта.
Стыр дистæ кæны Хæмыц, цы бирæ хæры, зæгъгæ. «Ай хуымæтæджы
гуырд нæу», зæгъы йæхи нымæры.
Лæппу фæсхæрд Хæмыцæн уат бакодта лæгæты хуылфы, æмæ Хæмыц
бахуыссыд; лæппу йыл нымæт æрæмбæрзта. Æрфынæй ис Хæмыц, уæдæ цы!
Лæппу райста сагдзарм; гæрзытæ дзы акодта æмæ дзы райдыдта идæттæ
аразын, сахсæнтæ аразын æмæ ехсытæ бийын. Æмбисæхсæв уыдаид, афтæ
Хæмыц райхъал ис æмæ фæрсы лæппуйы:
— Куыд бирæ бадыс, цæуылнæ фынæй кæныс?
— Нæй мæнæн фынæй кæнæн,— дзуапп радта лæппу, — цы хъæуæй
рацыдтæ, уым дæ куы фæрсой, цуаны кæимæ уыдтæ, зæгъгæ, уæд сын цы
зæгъдзынæ?— Хъуамæ демæ исты нысангæрзтæ ахæссай.
Бон æрбацъæх ис. Лæппу дзуры Хæмыцмæ:
— Кæрæдзийы куы нæ бафæлварæм, уæд нын æндæр амал нæй.
— Куыд бафæлварæм?— бафарста Хæмыц.
— Цуаны азилæм,— загъта лæппу.
— Азилæм!— зæгъгæ, фæкодта Хæмыц.
Ацыдысты иу стыр коммæ, сырдтæ арæх кæм уыди, ахæм коммæ.
Лæппу дзуры:
— Сурæг лæууыс æви комгæс?
— Æз сурæгæн цы бакæндзынæн?! Фæлтау комгæс ныллæудзынæн,—
загъта Хæмыц.
Лæппу иу тигъыл ссыди, иннæ 'рдæм æрзылди æмæ уарийы уаст,
цæргæсы цъæхахст ныккодта. Кæмдæриддæр сырды мыккаг уыди,— иууыл
ныкъорд сты æмæ æрлыгъдысты Хæмыцыл. Ницы сарæхст Хæмыц — сырдтæ
иууылдæр афардæг сты. Лæппу куы 'рцыди, уæд фæрсы:
— Цы фесты мæ сырдтæ?
— Мæныл æппындæр сырд не 'рцыд,— дзуапп ын радта Хæмыц.
Лæппуйæн хъыг куыннæ уыдаид Хæмыцы ныхас, фæлæ ницы загъта.
— Æнцад бад уæдæ, æмæ мæ ныр мæхи бар бауадз,— зæгъгæ, фæкодта
лæппу æмæ араст и фæстæмæ. Хъæр нал, фæлæ сырдты цæгъдгæ рацыд.
Амардта сæдæ сæдæ æмæ æрдзæ сæдæ сырды. Æрæмбырд сæ кодта æмæ сæ
æртæ дихы кæнын байдыдта. Хæмыц дис кæны: «Дыууæ æмбалы йеттæмæ
куы нæ стæм, уæд сæ æртæ дихы цæмæн кæны? Æвæццæгæн йæхицæн дыууæ
хайы исынвæнд кæны! Æмæ уый та куыд хъуамæ уа? Ацал-ауал азы
фæцардтæн, фæцыдтæн цæуæнты, фæхаттæн хæтæнты, æмæ мыл ахæм æфхæрд
куы никуыма 'рцыди».
Хæйттæгонд куы фæци лæппу, уæд дзуры Хæмыцмæ:
— Рацу æмæ айс дæ хистæрæггаг.
Хæмыц æрбацыд æмæ айста хистæрæггаг.
Ноджы та йæм дзуры:
— Ныр та æмбалы хай айс!
Хæмыц та æмбалы хай дæр айста.
Уый фæстæ лæппу хæрзбон загъта Хæмыцæн, йæ хай йе 'ккой
баппæрста, хуымæллæджы цъупп куыд баппарай, афтæ, æмæ араст ис
сæхимæ.
Хæмыц цин куыннæ кодтаид, мæ фæндаг хорз фæци, зæгъгæ. Ныхъæр
кодта Нартмæ: «Тулæг кæмæ ис, уый тулæджимæ рацæуæд, бадæн кæмæ
ис, уый бадæнимæ рацæуæд, уыдон кæмæ не сты, уый та — фистæгæй,
æмæ ахæссут уæхицæн сырдты мæрдтæ!» Нарт ныххæррæтт кодтой æмæ
афснайдтой сырдты мæрдтæ сæхимæ.
Хæмыц чысыл куы ауади сæхи 'рдæм, уæд æрсагъæс кодта: «Ныр мæ
Нарт куы фæрсой, де 'мбал чи уыд, зæгъгæ, уæд сын цы зæгъдзынæн?»
Фæстæмæ раздæхтис æмæ лæппуйы сурынтæ байдыдта. Лæппу куы ауыдта
Хæмыцы, уæд йе 'ргъом æрæвæрдта æмæ æрлæууыди. Æрбаййæфта йæ
Хæмыц. Лæппу йæ фæрсы:
— Цы кæныс, цы-дæ ферох ис?
Хæмыц зæгъы:
— Ныббар мын, чи дæ, кæмæй дæ, уымæй дæ кæй нæ бафарстон, уый.
— Æз дæн,— зæгъгæ, загъта гыццыл лæг,— Донбеттыртæй равзæргæ,
мæ мыккаг — Быцентæй; цæрæм зæххы бын.
— Уæдæ ма дын иу ныхас зæгъын; чысыл уæвгæйæ ахæм хъаруджын чи
у, уыдонæй мæ стæггаг куы уаид, уый мæ фæнды.
— Хорз уаид — мах дæр фæнды, Нартимæ хæстæджиуæг куы кæниккам,
уый. фæлæ хъуыддаг афтæ у: мах стæм кæрзмаст, цыбырхъуыр, лыстæг
мыккаг — нæ бæрзæнд у дыууæ уыдисны, нæ уæрх та уымæй къаддæр. Тых
æмæ нæ лæджыхъæдæй æвзарын нæ хъæуы. Ис мын иу хо, æмæ дын æй
бæргæ радтиккам, фæлæ сымах стут фидисгæнаг; мах та фидисæй рынчын
кæнæм, уайдзæфæй— мæлгæ. Тæрсын, йæ бавæрын дæ бон куы нæ бауа!
— Дæдтгæ мын æй ракæнут, йæ бавæрын — ме 'вджид,— загъта
Хæмыц.
— Хорз уæдæ,— сразы ис лæппу, æмæ йын æмгъуыд скодта, уæд-иу
нæм фæзын, зæгъгæ.
— Уæд уæм цæугæ та кæдæм бакæндзынæн, кæм цæрут?— бафарста
лæппуйы Хæмыц.
— Раст-иу мæ фæд, мæ фæд рацу: æз мæ цирхъ фæрсмæ дардзынæн
æмæ саугъæды мидæг хъæууынджы хуызæн кæндзынæн; быдырмæ куы
ахизон, уæд та мæ иу къах зæххыл ласдзыцæн æмæ ауæдз гæнгæ
цæудзынæн суанг мæлдзыджыты губаччы онг. Гъе уым, зæххы бын — нæ
хæдзар.
Сæ кæрæдзийæн хæрзбон загътой. Быцены фырт йæ сырды мæрдтæ
айста æмæ йæ хæдзармæ фæдгæнгæ араст и. Хæмыц дæр ссыди Нартмæ æмæ
йæ хъуыддаг радзырдта.
Æмгъуыды бон куы 'рхæццæ ис, уæд Хæмыц Нарты хæрзæджыты
рамбырд кодта, æмæ араст сты Быцентæм чындзхæссæг. Быцены фыртæн
хæрзбон цы ран загъта Хæмыц, уырдæм æрбацыдысты. Уырдыгæй хъæды
цагъдыл ацыдысты; быдырмæ куы рахæццæ сты, уæд та,— лæппу куыд
загъта, афтæ,— ауæдзыл бафтыдысты. Ауæдзыл цæуынтæ байдыдтой æмæ
мæлдзыджыты губаккмæ бахæццæ сты æмæ уым æрлæууыдысты. Сæ бæхтæй
куыд æрхызтысты, афтæ сæм Быценты фæсивæд мæлдзыджыты губаччы
бынæй сгæппытæ кодтой, сæ нымæттæ, сæ гæрзтæ сын айстой æмæ сæ
зæххы бынмæ ныххастой; уый фæстæ сын дуар сыгом кодтой æмæ сын сæ
бæхтæ дæр æмæ сæхи дæр уырдæм ныккодтой.
Хæрд æмæ нозт куыннæ сцæттæ кодтаиккой æмæ сæ уазджытыл куыннæ
бацин кодтаиккой Быцентæ!
Сослан къухылхæцæг уыди, æмæ иу афон бар ракуырдта, мæ хойы
фенон, зæгъгæ. Рацыдис уатмæ. Уым амæй ай рæсугъддæр чызджытæ
рæнхъ лæууынц. Арфæ сын ракодта Сослан, стæй фæрсы:
— Адонæй мæ хо кæцы у?
— Адонæй ничи у,— зæгъгæ, загътой Сосланæн,— дæ хо уартæ
хуысгæ кæны.
— Хъазгæ ма кæнут,— дзуры сæм Сослан,— фæлæ дзы мæ чындз чи у
ацы чызджытæй, уый мын зæгъут.
— Мæнæ дæ чындз,— зæгъгæ,— æмæ йæм гобæтты 'хсæнæй хæфс
фелвæстой.
Исдугмæ хъазын æнхъæл уыд Сослан, фæлæ йæ куы баууæндын
кодтой, сæ чындзыл æцæг хæфсы цъар ис, зæгъгæ, ууыл, уæд æттæмæ
рауади æмæ йе ’мбæлттæм хъæрæй дзуры:
— Хæмыц нырмæ дæр æнæ усæй уымæн баззади, æмæ хынджылæггаг
уыди; ныр Нарты хæрзæджыты дæр фæхудинаг кодта. Алчи уæ йæ бæхыл
сбадæд, æмæ цом нæ хæдзæрттæм!
Нарты чындзхæсджытæ сæхимæ араст сты. Хæмыц баззад се 'ппæты
фæстæ. Быцентæ бавдæлдысты æмæ йын йæ саргъы, къуыдырæй æфтаугæты
æхсæн, цæвæрдтой уыцы хæфсы, æмæ афтæмæй æнкъардæй рараст кодта
Хæмыц дæр сæхимæ.
Æрхæццæ ис. Иæ бæх бафснайдта, йæ саргъ, сæргуыбыр æмæ
уæнтæхъилæй, ахъуыстмæ бахаста, къуыммæ йæ баппæрста æмæ
мæстæлгъæдæй йæ сынтæджы бафæлдæхт. Куы бафынæй ис Хæмыц, уæд хæфс
саргъæй ралæсти æмæ фестадис чызг — арвы рухс, зæххы фидауц, ахæм
чызг; йæ дзыккутæ йæ уæхсчытыл æрпырх сты æмæ фадхъултæм хæццæ
кодтой; сæ рухсæй агъуыст ныррухс и, цыма йæ цары хур февзæрди,
уыйау.
Хæмыц фехъал ис æмæ дзуры чызгмæ:
— Цы зæд, цы дуаг дæ?
— Зæд дæр нæ дæн æмæ дуаг дæр, фæлæ дæн, Быцентæй цы чызджы
ракуырдтай, уый. Бон мын хæфсы цъарæй ралæсæн нæй, æхсæв та хæфсы
цъары фæлæууæн!
— Уæдæ æрхуысс дæ хуыссæны.
— Æз хуысгæ нæ ныккæндзынæн,— дзуры чызг,— фæлæ-ма равдис, дæ
лæппуйæ дæ зæронды бонмæ усгуры дзаумайæ цы барæвдз кодтай æмæ дæм
цы ис, уый.
Хæмыц йæ хуыссæнæй фестад æмæ йæ чырыны дуар байгом кодта.
Куыннæ разындаид Хæмыцы чырыны хъуымацы дзæбæх æмæ тыны дзæбæх, йæ
лæппуйы бонтæй фæстæмæ цы фембырд кодта, уыдон.
Чызг хæсгард райста æмæ кæрдынмæ февнæлдта æмæ æхсæвæй бонмæ,
сæдæ лæгæн къахæй къухмæ цыдæриддæр хъæуы фæлыстæй, уый кæрдгæ дæр
æмæ хуыйгæ дæр бакодта. Дыккаг æхсæв дæр та арфтæ. Дыууæ сæдæ
лæджы фæлыст куы сцæттæ кодта, уæд зæгъы Хæмыцæн:
— Ныр бавдæл æмæ сæ Нартæн байуар, сæ хуыздæртæ — чи куыд
мæгуырдæр у — афтæмæй; нал уыдзæн, зæгъгæ, уымæй ма тæрс: æз цæмæ
бавналон, уымæн сæвидийæн нæй!
Куыд ын загъта чызг, афтæ бакодта Хæмыц. Æмæ дис кодтой Нарт,
Хæмыцæн уыцы дарæс кæм уыди, зæгъгæ.
Категория: ХАМЫЦ ÆМÆ БАТРАДЗ | Добавил: Рухс (07.09.2009)
Просмотров: 939 | Рейтинг: 0.0/0 |

Схожие материалы:
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]